باسمه تعالی شأنه العزیز

هوای شیراز به بهار می ماند ، شاید این شهر به واسطه جایگاه بلندی که در فرهنگ عرفانی به خود اختصاص داده است ، دوست دارد سریع تر زمستان را به فراموشی سپارد. من در جستجوی محله « درب شیخ » هستم و ساعت حدود سه بعد از ظهر را نشان می دهد. هر چند گرسنگی و تشنگی هجوم آورده ولی احساس می کنم باید جستجو گر بود. نزدیکی های شاه چراغ  « سه راه احمدی » از پیرمردی نشانی محله را می پرسم ، با لهجه غلیظ شیرازی جواب می دهد : « محله در شیخ ، پسرم . مستقیم که برید ، پنج دقیقه راهه تا اونجا» . پیاده حرکت کرده و بعد از پنج الی شش دقیقه خود را در مقابل آرامگاه شیخ دیدم. بله ، شیخ روزبهان بقلی شیرازی . وی را سالها پیش با این رباعی شناختم.

         ای ترا با هر دلی رازی دگر       هر گدا را با دلت آزی دگر

      صد هزاران پرده دارد عشق دوست       می کند هر پرده آوازی دگر

 روزبهان شیرازی از بلندمرتبه ترین عارفان مشرق زمین است که غربیان جستجوگر بهتر توانستند او را به جهان اندیشه معرفی نمایند. قبل از اینکه بصورت مختصر آثار و اندیشه های شیخ را مورد بررسی قرار دهیم ذکر این نکته لازم است که قبر روزبهان شیرازی تا پیش از سال 1928 به ویرانه ای شبیه بود که عوام الناس سنگ و آجر عمارتش را به یغما برده و آنجا را محلی برای گرامیداشت گاو و گوسفند خود قرار داده بودند. تا اینکه شرق شناسی به نام ایوانف مزار او را کشف و شخصا سنگ قبر شیخ را از خاک بیرون می آورد. قبر همچنان در وضعیتی خراب بود تا اینکه جناب کربن فرانسوی و مرحوم دکتر معین به خاکبرداری مقبره مبادرت و در سال 1338 از اداره باستان شناسی وقت در خواست بازسازی کامل بنا نموده و مقبره کنونی نتیجه تلاش این حکیم بزرگوار می باشد.

شیخ روزبهان به شیخ شطاح مشهور است ، تجربیات عمیق و شهودی ایشان در قالب شطحیاتی در آثار وی آمده است که او را در میان صوفیان شطاح ممتاز می سازد. نظر به این شطحیات مقام بلند شیخ را در مراتب معرفت تا حدودی آشکار می سازد به گونه ای که محققان آثار وی ، اثرپذیری عارفان بعد را از شیخ روزبهان  مورد تحلیل قرار داده اند . خواجه حافظ شیرازی را می توان از جمله عارفانی دانست که مطمئنا به آثار شیخ  دسترسی داشته و از اندیشه های او استفاده برده است. مجموعه مصنفات شیخ روزبهان را حدود شصت و اندی برشمرده اند که بقول برخی از اساتید به واسطه زمرآلود بودن زبان او در زمان حیاتش انتشار نیافته اند . حدودا چهل و پنج اثر را با اصمینان از خود وی دانسته که اسماء برخی ازآنها به شرح زیر است:

2-   عبهر العاشقین 2- عرائس البیان فی الحقایق القرآن 3- مکنون الحدیث 4- مشرب الارواح 5- منطق الاسرار ببیان الانوار 6- رساله الانس فی روح القدس 7- کتب العرفان فی خلق الانسان 8- سیر الارواح 9- لطایف البیان فی تفسیر القرآن 10- لوامع التوحید 11- مسالک التوحید 12- شرح الحجب و الاستار فی مقامات اهل الانوار 13- غلطات السالکین  14- شرح الشطحیات فارسی 15- سلوه القلوب  16- سلوه العاشقین 17- مقاییس السماع  18- صفوه مشارب العشق  19- دیوان المعارف 20- تحفه المحبین  21- منهج السالکین

شاید بتوان ادعا کرد اساس طریقت شیخ روزبهان  عشق و جمال پرستی است . او رسیدن به کمال معنوی را همین طریق دانسته است. تحت تأثیر چنین مشربی ، شیخ اندیشه های ابتکاری و بدیع فراوانی در عرفان ذوقی به قلم آورده است. دکتر محمد معین در مقدمه عبهر العاشقین اظهار می دارد که برای فهم آثار عرفایی  نظیر عطار ، مولانا ، عراقی ، اوحدالدین کرمانی و حافظ مطالعه عبهرالعاشقین بسیار ضروری است. پرداختن به آثار این عارف عاشق را تا اندازه ای مهم فرض نموده اند که روشن کننده نکات مبهم و پر حرف و حدیث غزلیات خواجه شیراز می تواند محسوب شده و احتمالا به مقداری از تفسیرهای به رای و عاری از لطف و ذوق بر شعر این شاعر آسمانی پایان دهد و تاحدودی ریشه های فکری او را روشن سازد. 

همانطور که اشاره شد شیخ روزبهان بقلی در قالب شطح به بیان معرفت می پردازد. سخنان او به گونه ای است که پذیرفتن آن برای بسیاری از اشخاص چندان آسان نیست و همین نشان می دهد که این عارف واصل در افشای اسرار بی باک بوده است. ما از ذکر این نوع از جملات وی خوداری کرده و گزیده ای از توضیحات استاد ابراهیمیی دینانی را از کتاب « اسماء و صفات حق» که در تشریح نظریاتی از شیخ روزبهان در اثر عبهرالعاشقین بیان شده است را به قصد تقرب در اینجا می آوریم و بررسی بیشتر را به خود دوستان و همراهان سپرده ، باشد در این عصر مه آلود آثار این بزرگان روشنگر راه و طریق گردد.

عین عبارات استاد در این باب چنین است:« ... شیخ روزبهان ، عشق و حسن را از عالم قدس دانسته و زیبایی جهان را ظهور زیبایی حق به شمار می آورد. به نظر این عارف بزرگ ، جمال حق را تنها به چشم حق می توان مشاهده کرد و این هنگامی میسر می گردد که انانیت و خودپرستی از میان برداشته شود. او با حافظ شیرازی هماهنگ و هم آواز است. زیرا این شاعر عارف نیز مکرر به این مطلب اشاره دارد. آن جا که می گوید:

               چشم آلوده نظر از رخ جانان دورست       بر رخ او نظر از آیینه پاک انداز

       غسل در اشک زدم کاهل حقیقت گویند      پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز

شیخ روزبهان به دنبال سخنان پیشین می گوید: « عشق و عاشق و معشوق گرنه ماییم پس کیست؟ هرچه نه این دم است، عالم دویی است . این نادره نگر که من بی من بر من عاشقم و من بی من دائم در آیینه وجود معشوق می نگرم، تا من کدامم؟ » شیخ در پایان فصل هفتم کتاب عبهر العاشقین به یک رباعی ترنم کرده و سخن خویش را خاتمه داده است. آن رباعی چنین است:

در جستن جام جم جهان پیمودم        روزی نه نشستم و شبی نغنودم

ز استاد چو وصف جام جم بشنودم      خود جام جهان نمای جم من بودم

شیخ روزبهان ، جام جهان نمای جم را خود دانسته و معتقد است وجود انسان آیینه ظهور حقیقت است . او می گوید: « من بی من بر من عاشقم» و معنی این سخن آن است که وقتی خود پرستی از میان برداشته شود و انسان « بی من » گردد ، او هم من عاشق است و هم من معشوق . این همان چیزی است که در آغاز این مبحث یادآور شدیم که برخی اولیاء حق ، خود را اسمای حسنای حق دانسته و گفته اند هیچ اسمی از ما  بزرگتر نیست و در ادعیه نیز آمده است که « و باسمائک التی ملات ارکان کل شی ء » ارکان اشیاء قائم به انسان کامل بوده و نور حضرت ختمی مرتبت نخستین صادر از مبدأ غیب است. »

 منابع:

* روزبهان بقلی                                             کارل ارنست

* دفتر عقل و آیت عشق جلد سوم            دکتر ابراهیمی دینانی

* اسماء و صفات حق                              دکتر ابراهیمی دینانی

نوشته شده توسط س.ی در جمعه هجدهم اسفند 1385 |